काही पानं फाडून टाकता आली असती, तर कदाचित आयुष्य अधिक सुंदर झालं असतं; आणि मनावरचं ओझं नक्कीच थोडं हलकं झालं असतं…!
आयुष्य म्हणजे एका जुन्या वहीसारखं असतं. काळाच्या ओघात तिच्या प्रत्येक पानावर काहीतरी लिहिलं जातं. कुठे आनंदाचे रंग उमटतात, कुठे स्वप्नांची फुलं फुलतात, तर कुठे अश्रूंच्या ओलाव्यात काही शब्द कायमचे विरघळून जातात. या वहीत काही पानं अशी असतात, जी पुन्हा पुन्हा उघडून वाचावीशी वाटतात; आणि काही पानं अशीही असतात, ज्यांच्याकडे नजर टाकण्याचंसुद्धा धाडस होत नाही.
किती सहज आपण वहीमधलं एखादं नकोसं पान फाडून टाकतो… त्या पानावर लिहिलेलं सगळं एका क्षणात संपवतो. ना त्याची खंत, ना त्याची सल. फाडलेल्या पानाची जागा रिकामी राहते, पण मनावर त्याचा काही भार राहत नाही.
पण आयुष्याच्या वहीचं काय?
इथं मनाला नको असलेलं एखादं पान फाडून टाकता येत नाही. एखादा क्षण कायमचा पुसून टाकता येत नाही. काही माणसांना आयुष्यातून दूर करता येतं, पण त्यांनी दिलेल्या आठवणींना मनातून हद्दपार करता येत नाही. काही नाती संपतात, संवाद थांबतात, वाटा वेगळ्या होतात; तरीही त्या नात्यांचे पडसाद मनाच्या खोल कप्प्यांत घुमत राहतात.
कधी एखादं गाणं ऐकताना, कधी एखादा परिचित सुगंध दरवळताना, तर कधी गर्दीतून जाताना अचानक एखादा चेहरा दिसतो आणि मन भूतकाळाच्या वाटेवर हरवून जातं. क्षणभर वाटतं, काळ मागे फिरला आहे. सगळं पुन्हा पूर्वीसारखं झालं आहे. पण पुढच्याच क्षणी वास्तवाची जाणीव होते आणि मन पुन्हा एकदा शांतपणे तुटतं.
काही आठवणी अशाच असतात… त्या विसरायच्या असतात, पण विसरता येत नाहीत. मनाच्या दारावर त्यांची चाहूल लागू नये म्हणून आपण कितीही प्रयत्न केले, तरी त्या एखाद्या हट्टी वाऱ्यासारख्या आत शिरतातच. मग मनाच्या बंद कप्प्यात जपून ठेवलेल्या वेदना पुन्हा जाग्या होतात. जुन्या जखमांवरची खपली निघते आणि आपण कितीही सावरलेलो असलो, तरी आतून पुन्हा एकदा रक्तबंबाळ होतो. आणि गंमत अशी की, या सगळ्याची कुणाला चाहूलसुद्धा लागत नाही.
चेहऱ्यावर हसू असतं, ओठांवर सहज शब्द असतात, जगासोबत चालताना पावलंही नेहमीसारखी पडत असतात; पण मनाच्या आत मात्र आठवणींचा एक न संपणारा पाऊस कोसळत असतो. डोळ्यांत दाटून आलेलं पाणी आपण हसण्याच्या आड लपवतो. मनात दाटलेली घुसमट आपण शांततेच्या पदराखाली झाकून ठेवतो. कारण प्रत्येक वेदनेला शब्द देता येत नाहीत आणि प्रत्येक अश्रू जगासमोर वाहता येत नाही.
काही दुःखं अशी असतात, जी सांगितली तर समजून घेतली जातीलच याची खात्री नसते; आणि न सांगितली, तर ती मनाला आतून पोखरत राहतात.
म्हणूनच कधीतरी अगदी एकांतात मनाला वाटतं…
आयुष्यातलं एखादं पान फाडून टाकता आलं असतं तर?
ज्या पानावर काही अपूर्ण स्वप्नं लिहिली आहेत, ज्या पानावर विश्वास तुटल्याची नोंद आहे, ज्या पानावर कुणाच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी आहे, ज्या पानावर स्वतःलाच न उमगलेल्या चुका आहेत… असं एखादं पान फाडून कायमचं दूर फेकता आलं असतं तर किती बरं झालं असतं!
ना त्या आठवणींची ओढ, ना त्या क्षणांची सल, ना मनाला वारंवार पडणारे तेच प्रश्न…
किती हलकं झालं असतं मन! किती निवांत झालं असतं जगणं!
पण आयुष्य आपल्याला हवी तशी पानं निवडण्याची मुभा देत नाही. इथं प्रत्येक अनुभवाची नोंद होतेच. काही नोंदी आनंदाच्या शाईने लिहिल्या जातात, तर काही अश्रूंच्या पाण्यातून उमटतात. आणि काही शब्द तर इतके खोलवर कोरले जातात की, काळाच्या कित्येक ऋतूंनंतरही त्यांची अक्षरं पुसली जात नाहीत.
काळ पुढे सरकत राहतो. ऋतू बदलतात. माणसं बदलतात. आपल्या आवडीनिवडी बदलतात. जगण्याची कारणंसुद्धा बदलतात. पण मनाच्या एखाद्या कोपऱ्यात काही आठवणी तशाच थांबलेल्या असतात. जणू त्यांना काळाचं भानच नसतं. आपण पुढे निघून गेलेलो असतो, पण मनाचा एक तुकडा मात्र त्या जुन्याच वळणावर कुणाची तरी वाट पाहत बसलेला असतो.
काही जखमा भरून येतात, पण त्यांचे व्रण आयुष्यभर सोबत राहतात. त्या व्रणांकडे पाहिलं की वेदनेपेक्षा जास्त आठवतो तो काळ… तेव्हा आपण किती निरागस होतो, किती मनापासून एखाद्यावर विश्वास ठेवला होता, किती सहजपणे आपलं मन कुणाच्या स्वाधीन केलं होतं! त्या आठवणींमध्ये कधी हसू दडलेलं असतं, तर कधी न बोलता आलेला एक हुंदका.
आणि मग हळूहळू उमगतं, की आयुष्यातली प्रत्येक गोष्ट विसरण्यासाठी नसते. काही आठवणी आपल्याला आपल्या भूतकाळाशी जोडून ठेवतात. काही आपल्या चुका दाखवतात, काही नात्यांची किंमत शिकवतात, तर काही आपल्याला स्वतःचीच नव्याने ओळख करून देतात.
कदाचित म्हणूनच आयुष्याची वही अपूर्ण वाटली, तरी तिच्यातलं प्रत्येक पान महत्त्वाचं असतं. अगदी ते पानसुद्धा, ज्यावर लिहिलेलं पुन्हा वाचण्याची आपली इच्छा नसते.
तरीही… मनाच्या एखाद्या हळव्या क्षणी वाटतंच, की निदान एकदातरी आयुष्याला मागे फिरता आलं असतं. एखादा क्षण बदलता आला असता. एखादा शब्द उच्चारण्यापूर्वीच गिळता आला असता. एखाद्या व्यक्तीला निरोप देताना हात थरथरले नसते, तर कदाचित तो निरोपच दिला नसता. एखाद्या वळणावर थांबता आलं असतं, तर कदाचित पुढे आलेल्या वेदनांची ओळखच झाली नसती.
पण आयुष्याला मागे फिरता येत नाही. गेलेले क्षण परत मिळत नाहीत. आणि नशिबाने एकदा लिहिलेलं पान, कितीही इच्छा असली तरी पुन्हा कोरं करता येत नाही.
आपल्या हातात असतं ते फक्त पुढचं पान…
त्यावर काय लिहायचं, कोणत्या आठवणींना किती जागा द्यायची, कुठल्या वेदनांना हळूहळू निरोप द्यायचा आणि स्वतःच्या मनाला पुन्हा कसं सावरायचं, हे मात्र आपण ठरवू शकतो.
भूतकाळ पुसता येत नाही, पण त्याच्या सावलीत कायमचं हरवून जाणंही आवश्यक नसतं. काही आठवणी विसरता येत नाहीत, हे स्वीकारणंसुद्धा कधीकधी मनाच्या मुक्ततेची पहिली पायरी ठरतं. कारण प्रत्येक आठवण जपून ठेवणं म्हणजे तिच्या वेदनेत कायमचं जगणं नव्हे; आणि एखादी आठवण मनात असणं म्हणजे तिच्यामुळे रोज तुटत राहणंही नव्हे.
शेवटी, आयुष्याच्या वहीत काही पानं अशी राहणारच, ज्यांना वाचताना डोळ्यांच्या कडा ओलावतील. काही पानं अशीही असतील, ज्यांच्यावर हात फिरवतानाही मन कातर होईल. पण त्या पानांपलीकडेही एक संपूर्ण आयुष्य उभं असतं… काही नव्या सकाळी, काही अनोळखी वाटा, काही नवी माणसं आणि अजून उमलायची असलेली असंख्य स्वप्नं.
म्हणून कधीतरी त्या जुन्या पानांकडे पाहून डोळे पुसावेत, मनातल्या वेदनेला थोडंसं मोकळं होऊ द्यावं आणि मग अलगद वही बंद करावी.
कारण प्रत्येक जुन्या पानावर थांबून राहिलो, तर नव्या पानावर उमलणारे शब्द आपल्याला कधीच वाचता येणार नाहीत.
आयुष्यातलं एखादं पान फाडून टाकता आलं असतं, तर कदाचित आठवणींचं ओझं कमी झालं असतं… पण त्या पानाला सामोरं जात, त्यातल्या वेदनांसह पुन्हा जगायला शिकणं, हीच कदाचित आयुष्याने आपल्याला दिलेली सर्वांत कठीण आणि सर्वांत सुंदर शिकवण आहे.
कारण शेवटी…
वहीतलं पान फाडलं की त्याची जागा रिकामी राहते,
पण आयुष्यातलं पान फाडता येत नाही…
म्हणूनच काही आठवणी डोळ्यांत पाणी आणतात,
आणि काही वेदना आपल्याला शांतपणे जगायला शिकवतात…!
